Jako dowód i wyraz przyjaźni. Reportaże o Pałacu Kultury

Autorzy: Katarzyna Bielas, Olgierd Budrewicz, Andrzej Chrzanowski, Bohdan Czeszko, Roman Frister, Andrzej Friszke, Dorota Jarecka, Włodzimierz Kalicki, Marcin Kołodziejczyk, Mirosław Kowalewski, Kazimierz Koźniewski, Hanna Krall, Angelika Kuźniak, Cezary Leszczyński, Cezary Łazarewicz, Piotr Łojewski, Krzysztof Malinowski, Karol Małcużyński, Sławomir Mizerski, Jerzy Morawski, Beata Pawlak, Witold Pawłowski, Joanna Podgórska, Krystyna Pytlakowska, Zbigniew K. Rogowski, Marek Sadzewicz, Joanna Solska, Grzegorz Sroczyński, Mariusz Szczygieł, Zofia Uszyńska, Ewa Wilcz-Grzędzińska, Anna Wittenberg, Marta Zielińska.

Nie ma w Polsce drugiego takiego budynku, który od kilkudziesięciu lat nieustannie budzi emocje. Dla wielu Polaków to symbol zniewolenia - niechciany dar Stalina, który bezwzględnie należałoby zetrzeć z powierzchni ziemi. Pomysł zresztą nienowy. Pałac wyleciał w powietrze w finałowej scenie Rozmów kontrolowanych, grzebiąc komunistycznych dygnitarzy. W rzeczywistości wciąż jednak góruje nad miastem, będąc - ku rozpaczy jednych, radości innych - jego symbolem i turystyczną atrakcją. To z jego trzydziestego piętra najchętniej ogląda się panoramę Warszawy, nie pominą go autorzy żadnego przewodnika po mieście.

Antologia reporterskich opowieści o Pałacu zawiera kilkadziesiąt tekstów z okresu obejmującego ponad sześćdziesiąt lat jego istnienia: od Symbolu przyjaźni i pokoju, Dumy, siły, radości, przez Tort z piaskowca, Kamienny kwiat, po Obronę Sali Kongresowej i Duchy w Pałacu. To historia niekończącej się dyskusji, czym Pałac Kultury i Nauki, był, jest i będzie. 

Pałac Kultury i Nauki (PKiN) w Warszawie, jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc stolicy Polski, od zawsze budził różnorodne emocje, od podziwu po kontrowersje. Jego historia sięga lat 50. XX wieku, gdy Polska była częścią bloku wschodniego, a przyjaźń z ZSRR była traktowana jako nieodłączny element polityki państwowej. Budowa Pałacu była darem Związku Radzieckiego dla polskiego narodu i miała symbolizować trwałość stosunków między dwoma krajami.

W 1951 roku podjęto decyzję o jego budowie, a projekt powierzono radzieckiemu architektowi Lwowi Rudniewowi, który specjalizował się w monumentalnych budowlach i wzorował się na socrealistycznym stylu architektonicznym. Pałac miał być wzorowany na moskiewskich wieżowcach – tzw. "Stalinskich wysotkach", które miały monumentalny charakter i odzwierciedlały ówczesne radzieckie wyobrażenie o architekturze reprezentacyjnej. Rudniew przyjechał do Warszawy i badał historyczne polskie budynki, takie jak Zamek Królewski i Zamek w Krakowie, by nadać Pałacowi elementy stylu narodowego.

Budowa PKiN rozpoczęła się w 1952 roku, a sam proces wznoszenia trwał nieco ponad trzy lata. Wznoszono go z niezwykłym rozmachem, angażując tysiące radzieckich robotników, którzy mieszkali w specjalnie przygotowanych obozach w pobliżu placu budowy. Pałac miał 42 piętra i osiągnął wysokość 237 metrów, co czyniło go najwyższym budynkiem w Polsce i jednym z najwyższych w Europie w tamtym czasie. Prace zakończono w 1955 roku, a oficjalne otwarcie odbyło się 22 lipca – w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. Początkowo Pałac nazywany był "Pałacem Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina", jednak w 1956 roku, po tzw. odwilży i odejściu od kultu jednostki, z nazwy usunięto imię radzieckiego przywódcy.

PKiN pełnił od samego początku różnorodne funkcje. Znajdowały się tam teatry, kina, muzea, sale wystawowe, a także liczne instytucje naukowe, takie jak Polska Akademia Nauk. Pałac stał się także miejscem organizacji międzynarodowych konferencji, wydarzeń kulturalnych, festiwali, a także targów. Znajduje się tam także słynna Sala Kongresowa, która przez lata gościła artystów z całego świata, w tym takie sławy jak The Rolling Stones i Leonard Cohen. Dodatkowo, na 30. piętrze budynku znajduje się taras widokowy, z którego rozciąga się spektakularna panorama Warszawy.

Pomimo jego użyteczności i imponującego wyglądu, Pałac Kultury i Nauki budził i nadal budzi mieszane uczucia. W latach 90. pojawiły się głosy, by budynek rozebrać, uznając go za relikt czasów stalinowskich i symbol radzieckiego wpływu na Polskę. Jednak z biegiem lat Polacy zaczęli patrzeć na Pałac bardziej jak na element miejskiego krajobrazu, a także symbol epoki, który – choć zabarwiony trudną historią – stał się częścią tożsamości miasta. Obecnie PKiN jest także symbolem Warszawy, a jego iluminacje, które zmieniają się przy okazji różnych świąt i wydarzeń, stanowią ważny element życia miejskiego.

Pałac Kultury i Nauki przeszedł przez dekady różnorodne zmiany i modernizacje, przekształcając się w miejsce pełne życia, atrakcji i kultury. Dziś jest nie tylko świadkiem historii, lecz także miejscem, gdzie historia spotyka się z nowoczesnością.